Mediacje szkolne i rówieśnicze – szkoła dialogu

Mediacje szkolne to nie tylko rozwiązywanie sporów. Jak nauczyć uczniów dyskusji, argumentacji i odpowiedzialności?

Czy szkoła uczy młodych ludzi, jak rozmawiać z kimś, kto ma inne zdanie? Uczniowie poznają zasady gramatyki, rozwiązują skomplikowane równania i analizują teksty literackie. Jednak umiejętność prowadzenia spokojnej, rzeczowej dyskusji, szczególnie w sytuacji konfliktowej, nie zawsze otrzymuje równie dużo uwagi.

Tymczasem to właśnie zdolność do argumentowania, słuchania i poszukiwania porozumienia ma ogromne znaczenie w dorosłym życiu. Jest potrzebna w pracy, rodzinie, relacjach społecznych i codziennym funkcjonowaniu w demokratycznym państwie.

Mediacje szkolne i rówieśnicze mogą być jednym z najciekawszych narzędzi rozwijania tych kompetencji. Pod warunkiem że przestaniemy postrzegać je wyłącznie jako metodę rozwiązywania kłótni między uczniami.

Mediacje rówieśnicze – czym są i dlaczego warto spojrzeć na nie szerzej?

Mediacja rówieśnicza to sposób rozwiązywania konfliktów między uczniami przy udziale odpowiednio przygotowanego mediatora, którym również jest uczeń. Mediator nie wydaje rozstrzygnięcia, nie ustala winnego i nie narzuca rozwiązania. Jego zadaniem jest stworzenie warunków do rozmowy oraz pomoc uczestnikom w samodzielnym wypracowaniu porozumienia.

Mediacje szkolne mają szerszy charakter, ponieważ mogą dotyczyć także konfliktów między innymi członkami społeczności szkolnej, z udziałem odpowiednio przygotowanej osoby dorosłej.

W praktyce często koncentrujemy się na rezultacie: czy strony się pogodziły, czy podpisały porozumienie i czy konflikt został zakończony.

Moim zdaniem równie istotny jest jednak sam proces.

Uczeń uczestniczący w mediacji uczy się czegoś znacznie ważniejszego niż osiąganie kompromisu za wszelką cenę. Dowiaduje się, że odmienne stanowisko drugiej osoby nie musi oznaczać wrogości, a różnica zdań nie wymaga natychmiastowej konfrontacji.

To umiejętności, które można rozwijać również poza formalnymi mediacjami, podczas zajęć wychowawczych, warsztatów i ćwiczeń komunikacyjnych.

Szkoła powinna uczyć nie tylko wypowiadania się, ale także słuchania

Wyobraźmy sobie dwóch uczniów, którzy spierają się o sposób wykonania wspólnego projektu. Jeden chce przygotować prezentację multimedialną, drugi woli tradycyjny plakat.

Początkowo rozmowa dotyczy pomysłów. Po chwili pojawiają się jednak oceny: „Twój pomysł jest beznadziejny”, „Ty zawsze musisz postawić na swoim”.

Spór o projekt przekształca się w konflikt personalny.

Tradycyjna interwencja nauczyciela może polegać na podjęciu decyzji za uczniów. Problem zostaje rozwiązany organizacyjnie, ale czy uczniowie nauczyli się czegoś o prowadzeniu rozmowy?

W podejściu mediacyjnym można zaproponować zupełnie inne pytania:

• Dlaczego właśnie takie rozwiązanie uważasz za najlepsze?
• Co jest dla Ciebie najważniejsze w tym projekcie?
• Które argumenty drugiej osoby uważasz za przekonujące?
• Czy istnieje rozwiązanie uwzględniające potrzeby obu stron?

W ten sposób uczniowie ćwiczą rozróżnianie stanowisk od interesów, formułowanie argumentów i aktywne słuchanie.

Nie chodzi o to, aby jedna osoba przekonała drugą do swojej racji. Chodzi o umiejętność przeprowadzenia rozmowy, w której obie strony mają możliwość przedstawienia swojego stanowiska.

Kultura dyskusji nie oznacza obowiązku zgadzania się ze wszystkimi

Jednym z częstych nieporozumień dotyczących mediacji jest przekonanie, że jej celem musi być zgoda.

Tymczasem porozumienie nie zawsze jest możliwe, a niekiedy nie będzie również uzasadnione.

Uczeń powinien wiedzieć, że ma prawo się nie zgadzać, ale powinien także potrafić wyrazić sprzeciw bez poniżania drugiego człowieka.

To rozróżnienie ma znaczenie wychowawcze.

Można krytykować argument, nie obrażając osoby, która go przedstawia. Można odrzucić propozycję, nie podważając godności rozmówcy. Można wreszcie zakończyć dyskusję bez porozumienia, zachowując wzajemny szacunek.

Właśnie dlatego warto, aby szkoły rozwijały nie tylko mediacje służące rozwiązywaniu rzeczywistych konfliktów, lecz także warsztaty dyskusji i negocjacji.

Uczniowie mogą podczas nich analizować sytuacje problemowe, przygotowywać argumenty, odgrywać role i poszukiwać rozwiązań.

Takie zajęcia nie muszą być związane z żadnym konfliktem.

Mediacje jako praktyczna lekcja odpowiedzialności

W tradycyjnym modelu rozwiązywania szkolnego konfliktu często to nauczyciel lub dyrektor ustala, kto postąpił niewłaściwie i jakie konsekwencje powinien ponieść.

Są sytuacje, w których jest to konieczne. Szkoła odpowiada przecież za bezpieczeństwo uczniów i przestrzeganie obowiązujących zasad.

Jednak w przypadku zwykłych konfliktów interpersonalnych warto rozważyć pozostawienie uczniom większej przestrzeni do samodzielnego poszukiwania rozwiązania.

Mediacja uczy bowiem odpowiedzialności na trzech poziomach.

Po pierwsze – odpowiedzialności za słowa. Uczeń zaczyna dostrzegać, że sposób formułowania wypowiedzi może prowadzić do eskalacji konfliktu albo ułatwiać jego rozwiązanie.

Po drugie – odpowiedzialności za zachowanie. Zamiast koncentrować się wyłącznie na zachowaniu drugiej osoby, uczestnik mediacji zastanawia się również nad własnym postępowaniem.

Po trzecie – odpowiedzialności za wypracowane rozwiązanie. Jeżeli strony samodzielnie ustalają zasady dalszego postępowania, mają możliwość świadomego przyjęcia zobowiązań wynikających z porozumienia.

W ten sposób mediacja wpisuje się w ideę sprawiedliwości naprawczej, w której istotne znaczenie mają skutki zachowania, potrzeby osób nim dotkniętych i możliwość naprawienia wyrządzonej szkody.

Czy mediacje szkolne mają podstawy prawne?

Polskie prawo oświatowe nie ustanawia powszechnego obowiązku prowadzenia w każdej szkole programu mediacji rówieśniczych. Nie oznacza to jednak, że mediacje pozostają poza systemem prawa oświatowego.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe system oświaty realizuje między innymi zadania związane ze wspieraniem wychowawczej roli rodziny, kształtowaniem postaw społecznych oraz zapewnianiem odpowiednich warunków nauki i wychowania.

Z kolei § 24 pkt 6 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach zalicza do zadań pedagoga i psychologa inicjowanie i prowadzenie działań mediacyjnych oraz interwencyjnych w sytuacjach kryzysowych.

Mediacje mogą zatem stanowić element działań wychowawczych, profilaktycznych i wspierających uczniów.

Istotne jest również stanowisko Rzeczniczki Praw Dziecka. We wrześniu 2026 r. w Biurze RPD podjęto dyskusję dotyczącą aktualizacji standardów mediacji szkolnej i rówieśniczej z 2017 r. Zwrócono uwagę między innymi na potrzebę wzmacniania podmiotowości uczniów, rozwijania kompetencji społecznych oraz lepszego przygotowania mediatorów.

To ważny kierunek myślenia o współczesnej szkole: uczeń powinien być nie tylko adresatem działań wychowawczych, ale także aktywnym uczestnikiem budowania relacji w społeczności szkolnej.

Nie każdy konflikt powinien trafić do mediacji

Warto podkreślić, że mediacja nie może zastępować interwencji w przypadku przemocy, poważnego zagrożenia bezpieczeństwa czy podejrzenia krzywdzenia dziecka.

Szczególnej ostrożności wymagają sytuacje związane z uporczywym nękaniem, cyberprzemocą lub istotną nierównowagą sił między uczniami.

W takich przypadkach szkoła ma obowiązek podjąć odpowiednie działania ochronne i interwencyjne, wynikające między innymi ze standardów ochrony małoletnich.

Nie można również zmuszać ucznia do udziału w mediacji ani nakłaniać go do pojednania z osobą, której się obawia.

Mediacja jest dobrowolną formą dialogu, a nie sposobem na zastąpienie odpowiedzialności za niewłaściwe zachowanie.

Dlatego przed skierowaniem sprawy do mediacji konieczna jest ocena charakteru konfliktu oraz bezpieczeństwa jego uczestników.

Jak stworzyć w szkole przestrzeń do nauki dialogu?

Wdrożenie programu mediacji nie powinno rozpoczynać się od samego wyboru uczniów na mediatorów. Podstawą jest przygotowanie całej społeczności szkolnej.

Warto zacząć od kilku działań:

1. Warsztatów komunikacji i argumentacji – uczniowie uczą się odróżniać fakty od ocen, przedstawiać swoje stanowisko i słuchać rozmówcy.
2. Symulacji mediacyjnych – na podstawie fikcyjnych sytuacji uczniowie ćwiczą prowadzenie rozmowy i poszukiwanie rozwiązań.
3. Przygotowania mediatorów rówieśniczych – zainteresowani uczniowie zdobywają wiedzę o zasadach mediacji, bezstronności, poufności i granicach swojej roli.
4. Wyznaczenia opiekuna programu – odpowiednio przygotowany nauczyciel lub specjalista wspiera młodych mediatorów i czuwa nad bezpieczeństwem procesu.
5. Opracowania przejrzystych zasad – szkoła określa sposób zgłaszania konfliktów, kwalifikowania spraw do mediacji i postępowania w sytuacjach wymagających interwencji dorosłych.

Dobrą praktyką może być także utworzenie szkolnego klubu mediacji i dialogu.

Taka inicjatywa nie musi ograniczać się do prowadzenia mediacji. Może obejmować debaty uczniowskie, zajęcia z argumentacji, ćwiczenia negocjacyjne czy spotkania poświęcone komunikacji bez przemocy.

W prowadzonych przeze mnie szkoleniach z mediacji szkolnych i rówieśniczych zwracam uwagę właśnie na ten szerszy wymiar: przygotowanie uczniów do samodzielnej, odpowiedzialnej rozmowy jest równie ważne jak nauczenie ich konkretnej procedury mediacyjnej.

Dlaczego warto uczyć mediacji już w szkole?

W dorosłym życiu nieustannie uczestniczymy w sytuacjach wymagających uzgadniania odmiennych interesów.

Prowadzimy negocjacje, rozwiązujemy spory rodzinne, dyskutujemy w miejscu pracy i uczestniczymy w debacie publicznej.

Trudno oczekiwać, że młody człowiek automatycznie nabędzie umiejętność spokojnego prowadzenia takich rozmów, jeżeli wcześniej nie miał okazji jej ćwiczyć.

Dlatego mediacje szkolne i rówieśnicze warto traktować jako element edukacji społecznej i obywatelskiej.

Nie każdy uczeń zostanie mediatorem. Ale każdy może nauczyć się wyrażać swoje zdanie, słuchać argumentów innych osób i szukać rozwiązań bez agresji.

To inwestycja, której znaczenie wykracza daleko poza mury szkoły.

Zamiast uczyć wyłącznie rozwiązywania konfliktów, uczmy rozmawiać

W mojej ocenie największą wartością mediacji szkolnych nie jest liczba zawartych porozumień ani liczba przeprowadzonych spotkań.

Znacznie ważniejsze jest to, czy uczniowie potrafią wykorzystać zdobyte umiejętności również wtedy, gdy nie uczestniczą w żadnym formalnym postępowaniu mediacyjnym.

Czy umieją wysłuchać odmiennego stanowiska? Czy potrafią przyznać się do błędu? Czy rozumieją, że kompromis nie zawsze oznacza porażkę, a odmowa kompromisu nie musi prowadzić do konfliktu?

Jeżeli tak, mediacja spełnia jedną ze swoich najważniejszych funkcji wychowawczych.

Dobra szkoła nie powinna uczyć wyłącznie tego, jak wygrać dyskusję. Powinna również uczyć, jak ją mądrze prowadzić.

 

Mediacje szkolne i rówieśnicze w praktyce

Osobom zainteresowanym rozwijaniem mediacji w placówkach oświatowych polecam również mój e-book „Mediacje szkolne i rówieśnicze w praktyce”. To materiał przeznaczony dla osób, które chcą bliżej poznać praktyczne aspekty mediacji i wykorzystać je w pracy z uczniami.

dr Paweł Siejak – doktor nauk prawnych, mediator, wykładowca akademicki