Wyjazd dziecka za granicę po rozwodzie lub rozstaniu – czy potrzebna jest zgoda drugiego rodzica, jeśli oboje mają pełną władzę rodzicielską?

Wakacje już za nami, ale kolejny sezon wyjazdowy zbliża się wielkimi krokami. Niedługo rozpoczną się przygotowania do ferii zimowych, wyjazdów na narty i rodzinnych podróży zagranicznych. Dla wielu rodziców to czas planowania wypoczynku. Jednak po rozwodzie lub rozstaniu nawet kilkudniowy wyjazd z dzieckiem może wywołać poważny spór.

Czy matka może zabrać dziecko na narty do Austrii bez zgody ojca? Czy ojciec potrzebuje zgody byłej żony, aby spędzić z dzieckiem tydzień we Włoszech? A co w sytuacji, gdy oboje rodzice mają pełną władzę rodzicielską, ale dziecko na stałe mieszka tylko z jednym z nich?

Odpowiedź jest zasadniczo jednoznaczna: jeżeli oboje rodzice wykonują pełną władzę rodzicielską, zagraniczny wyjazd dziecka wymaga ich wspólnej decyzji. Nie zmienia tego sam fakt rozwodu, rozstania ani to, z którym rodzicem dziecko mieszka.

Czy po rozwodzie oboje rodzice nadal mają takie same prawa?

Jednym z najczęstszych błędów jest przekonanie, że rodzic, z którym dziecko mieszka na stałe, automatycznie uzyskuje prawo do samodzielnego decydowania o wszystkich sprawach związanych z jego wychowaniem i wypoczynkiem.

Tymczasem rozwód sam w sobie nie pozbawia żadnego z rodziców władzy rodzicielskiej.

Zgodnie z art. 93 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom. Natomiast art. 97 § 1 k.r.o. stanowi, że jeżeli władza rodzicielska przysługuje obojgu rodzicom, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania.

Kluczowe znaczenie ma jednak art. 97 § 2 k.r.o. Zgodnie z nim o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w przypadku braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy.

Oznacza to, że należy rozróżnić dwie sytuacje:

• Bieżące sprawy dziecka – dotyczące codziennej opieki, organizacji dnia czy zwykłych czynności wychowawczych. Co do zasady mogą być rozstrzygane samodzielnie przez rodzica sprawującego aktualnie pieczę nad dzieckiem.
• Istotne sprawy dziecka – dotyczące ważnych decyzji związanych z jego życiem, zdrowiem, edukacją czy miejscem pobytu. Wymagają wspólnego rozstrzygnięcia przez rodziców uprawnionych do współdecydowania.

Do tej drugiej kategorii orzecznictwo zalicza również zagraniczne wyjazdy wypoczynkowe.

Czy wyjazd dziecka za granicę na ferie lub wakacje wymaga zgody obojga rodziców?

Tak. Jeżeli oboje rodzice wykonują pełną władzę rodzicielską, wyjazd dziecka za granicę na ferie zimowe, wakacje lub inny wypoczynek wymaga ich zgody.

Co istotne, nie musi to być wyjazd na kilka tygodni ani przeprowadzka do innego państwa.

Już w postanowieniu z 6 marca 1985 r., III CRN 19/85, Sąd Najwyższy uznał zagraniczny wyjazd wakacyjny dziecka za istotną sprawę wymagającą zgody obojga rodziców wykonujących władzę rodzicielską, a przy jej braku – rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego.

Stanowisko to zachowuje znaczenie także obecnie.

Przykładowo, jeżeli matka planuje wyjazd z dzieckiem na siedmiodniowy obóz narciarski do Włoch, a ojciec również ma pełną władzę rodzicielską, powinna uzyskać jego zgodę.

Analogicznie jest w przypadku ojca, który chciałby zabrać dziecko na ferie do Austrii lub na kilkudniową wycieczkę do Czech.

Nie ma przy tym znaczenia, że wyjazd odbywa się w terminie, w którym dziecko zgodnie z ustalonym harmonogramem przebywa u danego rodzica.

Prawo do sprawowania opieki nad dzieckiem w określonym czasie nie jest równoznaczne z prawem do samodzielnego rozstrzygania wszystkich istotnych spraw dziecka.

Czy rodzic, z którym mieszka dziecko, może sam zdecydować o wyjeździe?

Nie, jeśli drugi rodzic również zachował pełną władzę rodzicielską, a kwestia wyjazdu nie została wcześniej skutecznie uzgodniona lub rozstrzygnięta.

Wyobraźmy sobie następującą sytuację.

Po rozwodzie dziesięcioletni chłopiec mieszka z matką. Ojciec regularnie spotyka się z synem, a oboje rodzice mają pełną władzę rodzicielską.

Matka kupuje bilety lotnicze i rezerwuje tygodniowy pobyt w Hiszpanii. Uważa, że skoro dziecko mieszka z nią, nie musi pytać byłego męża o zgodę.

Takie przekonanie jest błędne.

Miejsce stałego pobytu dziecka i zakres władzy rodzicielskiej to odrębne zagadnienia. Nawet jeżeli miejsce pobytu dziecka zostało ustalone przy jednym z rodziców, drugi może zachować pełne prawo współdecydowania o jego istotnych sprawach.

Warto jednak podkreślić, że sytuacja może wyglądać inaczej, gdy jeden z rodziców został pozbawiony władzy rodzicielskiej, władza ta została zawieszona albo ograniczona w odpowiednim zakresie. W takich przypadkach konieczna jest analiza treści orzeczenia sądu.

Samo stwierdzenie, że jeden rodzic ma „ograniczoną władzę rodzicielską”, nie pozwala jeszcze jednoznacznie określić, czy jego zgoda na konkretny wyjazd jest potrzebna.

Czy zgoda drugiego rodzica na wyjazd musi być pisemna lub notarialna?

Polskie przepisy nie przewidują jednej obowiązkowej formy zgody rodzica na zagraniczny wyjazd dziecka.

Co do zasady nie jest zatem konieczne sporządzanie aktu notarialnego ani uzyskiwanie notarialnego poświadczenia podpisu.

Nie oznacza to jednak, że forma zgody pozostaje bez znaczenia.

W praktyce najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest uzyskanie jednoznacznej zgody na piśmie, szczególnie gdy stosunki między rodzicami są napięte.

W treści takiego oświadczenia warto wskazać:

• dane dziecka oraz obojga rodziców;
• państwo i planowane miejsce pobytu;
• datę wyjazdu i powrotu;
• dane rodzica lub innej osoby towarzyszącej dziecku;
• sposób kontaktu z dzieckiem podczas podróży;
• jednoznaczne oświadczenie o wyrażeniu zgody.

Należy również sprawdzić przepisy państwa docelowego oraz wymagania przewoźnika. Niektóre państwa mogą wymagać dodatkowych dokumentów, tłumaczeń lub szczególnej formy zgody.

Warto pamiętać, że brak obowiązku okazania pisemnej zgody podczas przekraczania polskiej granicy nie oznacza braku obowiązku wspólnego podjęcia decyzji o wyjeździe w świetle prawa rodzinnego.

Czy ważny paszport dziecka zastępuje zgodę na wyjazd?

Nie. To dwa odrębne zagadnienia prawne.

Zgodnie z art. 43 ustawy o dokumentach paszportowych wydanie paszportu małoletniemu co do zasady wymaga zgody matki i ojca, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie.

Zgoda na wydanie paszportu nie jest jednak automatycznie zgodą na każdy przyszły wyjazd zagraniczny.

Rodzic mógł wcześniej wyrazić zgodę na wydanie dziecku paszportu, a mimo tego nie akceptować konkretnego wyjazdu, na przykład z uwagi na jego termin, miejsce, warunki bezpieczeństwa lub kolizję z ustalonymi kontaktami.

Analogicznie posiadanie przez dziecko dowodu osobistego, umożliwiającego podróż do wielu państw europejskich, nie pozbawia drugiego rodzica prawa do współdecydowania.

Nie należy też utożsamiać braku stałych kontroli granicznych w strefie Schengen z brakiem obowiązków wynikających z prawa rodzinnego.

Co zrobić, gdy drugi rodzic nie zgadza się na wyjazd dziecka za granicę?

Konflikty związane z wyjazdami zagranicznymi często powstają w ostatniej chwili – po opłaceniu wycieczki, wykupieniu biletów czy rezerwacji hotelu.

Jeden rodzic uważa, że wyjazd będzie dla dziecka atrakcyjny i bezpieczny. Drugi obawia się o termin powrotu, możliwość kontaktu lub sposób sprawowania opieki podczas podróży.

W takiej sytuacji warto przede wszystkim ustalić rzeczywiste przyczyny odmowy.

Nie każda odmowa musi wynikać ze złośliwości. Z drugiej strony prawo do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka nie powinno być wykorzystywane jako narzędzie prowadzenia konfliktu między byłymi partnerami.

Jeżeli rodzice nie mogą osiągnąć porozumienia, istnieją dwa podstawowe sposoby rozwiązania sporu: mediacja rodzinna lub rozstrzygnięcie sądu.

Mediacja rodzinna – porozumienie zamiast kolejnego konfliktu

W praktyce mediacyjnej spory o wyjazdy zagraniczne często stanowią jedynie część szerszego problemu dotyczącego komunikacji i wykonywania władzy rodzicielskiej po rozstaniu.

Mediator nie rozstrzyga, który rodzic ma rację, lecz pomaga wypracować rozwiązanie możliwe do zaakceptowania przez obie strony, uwzględniające przede wszystkim dobro dziecka.

Podczas mediacji rodzice mogą ustalić nie tylko warunki jednego wyjazdu, ale również ogólne zasady dotyczące kolejnych ferii i wakacji.

Porozumienie może obejmować między innymi obowiązek wcześniejszego informowania o planowanym wyjeździe, termin przekazywania szczegółów podróży, kontakty telefoniczne z dzieckiem, zasady przekazywania dokumentów czy postępowanie w sytuacjach nagłych.

Pozwala to ograniczyć ryzyko powracających sporów.

Ważne jednak, że mediator nie może zastąpić zgody rodzica własną decyzją. Mediacja jest dobrowolna, a jej skuteczność wymaga rzeczywistego porozumienia stron.

Jeżeli konflikt zostanie rozwiązany, rodzice mogą odpowiednio udokumentować swoje ustalenia. W zależności od treści porozumienia i charakteru sprawy możliwe jest również wystąpienie o jego zatwierdzenie przez sąd, z uwzględnieniem przesłanek przewidzianych w k.p.c.

Kiedy potrzebne jest rozstrzygnięcie sądu?

Jeżeli rodzice nie osiągną porozumienia, zastosowanie znajduje art. 97 § 2 k.r.o.

Rodzic zainteresowany wyjazdem może wystąpić do właściwego sądu o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka, w praktyce o zgodę zastępującą zgodę drugiego rodzica.

Co do zasady w takich sprawach orzeka sąd rejonowy jako sąd opiekuńczy. Jeżeli jednak trwa postępowanie rozwodowe, konieczne jest uwzględnienie szczególnych przepisów proceduralnych dotyczących spraw dzieci w toku rozwodu.

Sąd ocenia przede wszystkim dobro dziecka, uwzględniając okoliczności konkretnej sprawy.

Znaczenie mogą mieć cel podróży, długość i warunki pobytu, bezpieczeństwo dziecka, dotychczasowe relacje rodzinne oraz wpływ wyjazdu na możliwość utrzymywania kontaktów z drugim rodzicem.

Na podstawie art. 582 k.p.c. rodzicom należy umożliwić złożenie oświadczeń przed rozstrzygnięciem, chyba że byłoby to połączone z nadmiernymi trudnościami.

Sąd nie rozstrzyga sporu po to, aby przyznać rację jednemu z rodziców, lecz aby ustalić rozwiązanie zgodne z dobrem dziecka.

Czy dziecko powinno mieć wpływ na decyzję o wyjeździe?

W sporach rodzicielskich często zapomina się o osobie najważniejszej – samym dziecku.

Zgodnie z art. 95 § 4 k.r.o. rodzice przed podjęciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.

Nie oznacza to, że dziecko samodzielnie decyduje o zagranicznym wyjeździe.

Jego stanowisko powinno być jednak odpowiednio uwzględnione, szczególnie gdy spór między rodzicami dotyczy wyjazdu, na który dziecko bardzo czeka, albo podróży budzącej jego obawy.

Nie należy przy tym stawiać dziecka w sytuacji, w której musi opowiedzieć się po stronie matki lub ojca.

Jak uniknąć sporów o ferie i wakacje po rozwodzie?

Wielu konfliktów można uniknąć jeszcze przed rozpoczęciem sezonu urlopowego.

Dobrym rozwiązaniem jest wcześniejsze uzgodnienie zasad organizacji wypoczynku dziecka, zwłaszcza jeżeli rodzice planują regularne wyjazdy zagraniczne.

W porozumieniu rodzicielskim można ustalić termin zgłaszania planowanych podróży, sposób wyrażania zgody, zasady kontaktów podczas wyjazdu oraz rozwiązania na wypadek zmiany planów.

Warto też pamiętać, że kontakty z dzieckiem są odrębną instytucją prawną. Zgodnie z art. 113 § 1 k.r.o. rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej.

Dlatego nawet uzgodniony wyjazd zagraniczny powinien uwzględniać ustalony sposób realizacji kontaktów z drugim rodzicem.

Dobrze przygotowane porozumienie rodzicielskie może zapobiegać konfliktom nie tylko podczas najbliższych ferii, ale również przez kolejne lata.

Najczęściej zadawane pytania

Czy ojciec potrzebuje zgody matki na wyjazd dziecka za granicę?

Tak, jeżeli matka również wykonuje pełną władzę rodzicielską, a wyjazd nie został wcześniej uzgodniony ani objęty odpowiednim rozstrzygnięciem sądu. Ta sama zasada obowiązuje, gdy dziecko wyjeżdża z matką, a pełną władzę rodzicielską ma ojciec.

Czy na wyjazd dziecka do Czech, Słowacji lub Austrii również potrzebna jest zgoda?

Tak. Sam fakt, że wyjazd odbywa się do państwa należącego do strefy Schengen, nie znosi obowiązku wspólnego rozstrzygania istotnych spraw dziecka.

Czy zgoda na wyjazd dziecka musi być potwierdzona notarialnie?

Co do zasady nie wymaga tego polskie prawo rodzinne. Ze względów dowodowych zalecana jest zgoda pisemna. Należy jednak sprawdzić wymagania państwa docelowego.

Czy rodzic mający ograniczoną władzę rodzicielską musi wyrazić zgodę na wyjazd?

To zależy od treści orzeczenia sądu i zakresu pozostawionych mu uprawnień. Nie każde ograniczenie władzy rodzicielskiej wyłącza prawo współdecydowania o zagranicznych wyjazdach dziecka.

Czy drugi rodzic może nie zgodzić się na wyjazd bez uzasadnienia?

Może odmówić wyrażenia zgody, jednak sama odmowa nie przesądza o ostatecznym rozwiązaniu. W razie sporu sąd opiekuńczy może rozstrzygnąć sprawę, kierując się dobrem dziecka, a nie wyłącznie stanowiskiem rodziców.

Podsumowanie – pełna władza rodzicielska to również obowiązek współdecydowania

Rozwód lub rozstanie nie kończy wspólnej odpowiedzialności rodziców za dziecko.

Jeżeli oboje zachowują pełną władzę rodzicielską, powinni wspólnie podejmować istotne decyzje, w tym dotyczące zagranicznych wyjazdów wypoczynkowych.

Nie oznacza to jednak, że każda różnica zdań musi prowadzić do postępowania sądowego.

W wielu przypadkach odpowiednio wcześnie przeprowadzona mediacja rodzinna pozwala nie tylko uzgodnić jeden wyjazd, lecz także określić przejrzyste zasady współpracy rodzicielskiej na przyszłość.

Warto bowiem pamiętać, że ferie i wakacje powinny być dla dziecka czasem wypoczynku, a nie kolejnym polem konfliktu między rodzicami.

Mediacje rodzinne – pomoc w wypracowaniu porozumienia

Jeżeli po rozwodzie lub rozstaniu pojawiają się trudności w uzgodnieniu wyjazdów zagranicznych dziecka, wykonywaniu kontaktów albo innych istotnych spraw związanych z władzą rodzicielską, warto rozważyć mediację rodzinną.

Jako doktor nauk prawnych i stały mediator Sądu Okręgowego w Kielcach pomagam rodzicom w prowadzeniu rozmów oraz wypracowywaniu porozumień uwzględniających dobro dziecka.

Dr Paweł Siejak – mediacje rodzinne i cywilne

Kontakt: 530 919 513